پایان نامه رایگان با موضوع اخوان المسلمین، خشونت سیاسی، پیمان بغداد، وضعیت اجتماعی

(محمد تقی مدرسی).
۲۲. انصار الاسلام کردستان (به رهبری ملاکریکار).
۲۳. اخوان المسلمین (رهبری کل در رعق: دکتر اسامه التکریتی).
۲۴. جندالامام .
۲۵. جنبش حزب الله (که یک حرکت انقلابی و کردی است ادهم بارزانی).
۲۶. جنبش وفاق اسلامی (جمال الوکیل) .
۲۷. جنبش وفاق اسلامی ترکمان عراق (اعضای آن کردهای شیعه هستند).
۲۸. جبهه علمای موصل.۲۲۱
جایگاه جریان‌های اسلام‌گرای غیر شیعی عراق پس از صدام
جامعه سنی عراق بین دو تشکل اصلی تقسیم شده است و گروهای متعددی نیز از هریک از این تشکل‌ها به وجود آمده اند. این دو تشکل عبارت اند از: جماعت اخوان المسلمین و حزب تحریر اسلامی.
الف). جماعت اخوان المسلمین
دکتر حسن لطیف الزبیدی در کتاب دایره المعارف احراب عراق معتقد است: “اولین پایهگذار اخوان المسلمین در عراق، شیخ عبدالله نعمه در شهر موصل بوده است۲۲۲” امّا علی سعدی جامعه شناس و استاد دانشگاه بغداد معتقد است که این جماعت در سال ۱۹۴۶م در بغداد تأسیس شد و به نام “جماعت الاخو? الاسلامی?” مجوز فعالیت گرفت. مؤسس آن را آل شیخ محمد محمود الصواف شیعی می‌داند۲۲۳، که هنگام تحصیل در الازهر با شیخ حسن البنا، بنیانگذار جماعت اخوان المسلمین در مصر آشنا می‌شود. دو طرف توافق می‌کنند شعبه‌ای از این جمعیت در عراق تأسیس شود. با این که جماعت در بغداد شکل گرفته بود، اما توافق بر سر این موضوع وجود دارد که در ابتدا فعالیت خود را در شهر موصل و به رهبری شیخ عبدالله النعمه آغاز و از همان جا دفاتر نمایندگی را در بغداد، بصره، کرکوک، سامرا، بعقویه، تکریت، فلوجه، رمادی و … افتتاح شد.
از شخصیت‌های برجست? اخوان المسلمین شاخ? عراق می‌توان به تحسین عبدالقادر فخری، علی فاطن، عبدالرحمن شیخلی، منیب دروبی، عبدالغنی شنداله و محمد فرج سامرائی. در سال ۱۹۷۱ میلادی بسیاری از رهبران این جنبش و برجسته‌ترین آنها در آن زمان محمد فرج سامرائی اعدام شدند۲۲۴. در سال ۱۹۸۲ “تشکّل اسلامی برای آزاد سازی عراق” یکی از سازمان‌های اخوان المسلمین در عراق سر بر آورد که خود شامل شش زیر مجموعه بود: جنبش اسلامی، حزب اسلامی، گروه سامی البدری، ارتش مسلمان کر، جنبسش افسران مسلمان و جنبش اخوان‌المسلمین۲۲۵. بعدها حزب اسلامی عراق به ریاست دکتر محسن عبدالحمید که از آن منشعب شده بود در روند فعالیتهای خود افت و خیزهای بسیاری را تجربه کرد، اما همچنان به عنوان حزب مهم عراقی که حضوری چشمگیر در مناطق سنی نشین عرب دارد، باقی ماند. مهمترین ویژگی این حزب، مخالفت با خشونت سیاسی و ایمان به ارزشهایی مانند آزادی و [سیاست] درهای باز است. در بیانیه این حزب آمده است: حکومت به خودی خود یک هدف نیست، بلکه وسیله‌ای برای برپایی عدالت و تحقق منافع بندگان خداست.
ب). حزب تحریر اسلامی
این حزب امتداد حزبی است که با همین نام در سال ۱۹۵۲م در قدس توسط مبلغ شیخ محمد تقی نبهانی تأسیس شد۲۲۶. آوازه افکار او از طریق تعدادی از جوانان فلسطینی و اردنی در اواسط ده? ۱۹۵۰ به عراق رسید. درخواست وی برای دریافت مجوز در زمان عبدالکریم قاسم به دلیل فعالیت‌هایش ضد نظام سلطنتی و پیمان بغداد و دستگیر شدن تعدادی از اعضایش در آن زمان، رد شد. این حزب در ابتدا سعی کرد فرقه گرایی را کنار گذارد، از این رو، تعدادی از شیعیان را نیز در جمع خود پذیرفت. از جمله تزهای سیاسی خود، درخواست یاری و توجه به بعد دینی و ترجیح آن بر بعد ملی و تکیه بر پرورش نیرو و آموزش داخلی برای تربیت کادر ویژه رهبری بود. حزب التحریر در شهرهای بغداد، موصل، بصره و ناصریه شعبه داشته که هسته رهبری آن همیشه غیر عراقی بودند.۲۲۷در حال حاضر، هیئت علمای مسلمین به ریاست شیخ حارث الضاری که پس از اشغال عراق تأسیس شده، بخشی از ویژگیها و افکار این حزب را حفظ کرده است. از جمله برجست? آن می‌توان به احمد السامرائی اشاره کرد. اگرچه امروز این حزب خود را به عنوان یک حزب یا دنباله یک حزب سیاسی مطرح نکرده، در عرصه داخلی عراق به ویژه در میان عرب های سنی دارای جایگاه است زیرا این حزببر این اساس شکل گرفته است که آنها نماینده سیاسی عربهای سنی عراق باشند. آنها همچنین با ساز و کار-ای ایجاد شده بعد از سرنگونی رژیم صدام حسین مخالفت کرده، انتخابات ژانویه ۲۰۰۵ را تحریم کردند و قانون را نپذیرفتند. آنها از مردم خواستند در نظرخواهی (۱۵ اکتبر ۲۰۰۵) جواب “نه” بدهند. همچنین انتخابات ۱۵ دسامبر ۲۰۰۵ را نیز تحریم کردند.۲۲۸
مبنای انتخاب ما جهت نامبردن از جریان‌های موجود غیر شیعی، کرسی‌های پارلمان است که توسط احزاب یا جریان‌های غیر شیعی کسب شده است.
در تحولات اخیر عراق مخصوصاً در عرص? انتخابات، از مجموع ۳۲۵ کرسی پارلمان عراق در سال ۲۰۱۰، جریانهای اسلام‌گرای غیر شیعی حائز ۱۲۰ کرسی به شرح زیر شدند:
احزاب و جریانهای سنّی به جز لیبرال‌های سنی که ۳ کرسی را کسب نمودند (جبهه توافق ۴۴ کرسی، مردم عراق و جبهه گفتوگوی ملّی عراق ۱۱ کرسی، لیبرالهای سنّی ۳ کرسی) جمعاً ۵۵ کرسی را کسب کردند.۲۲۹
پس از طرح شمای کلی جغرافیایی(تاریخی، انسانی و اقتصادی) عراق و نیز توصیف، تبیین و تحلیل مؤلفه‌های اجتماعی شیعیان عراق به طور عمومی اینک به بخش اصلی تحقیق خواهیم پرداخت. جایز است که منظور خود را از عنوان تحقیق، ارائه داده و از این پس در هرجای تحقیق که نامی از عنوان انتخاب شده ذکر شد، محقّق مطمئن باشد ابتدا ذهنیت خود و دیگران را از موضوع تحقیق شفاف کرده‌است.
منظور از “جریان‌های عمد? شیعی در عراق معاصر” با توجه به گرایش‌های شدید قومیتی حاکم بر این کشور به جریان‌های اسلام‌گرا و لیبرال-سکولاری گفته می‌شود که در رأس آنها شیعه‌ای شناخته شده حضور داشته باشد حال ممکن است معیار عمل خود را، تفسیرش از آموزه‌های شیعی بدانند، یا به گونه‌ای دیگر در عرص? سیاسی اجتماعی جدید عراق عمل نماید. حال ممکن است تشکّل سازمان یافت? شیعی (همچون مجلس اعلای اسلامی عراق، حزب الدعو? الاسلامی?، حزب فضیلت اسلامی، و صدریون) مورد بحث بوده، یا فردی شیعی که در رأس یک جریان اجتماعی- سیاسی است و محلّ فعالیت خود را در محدود? مرزهای جغرافیایی عراق ترسیم کرده (همچون العراقیه به رهبری أیاد علاوی و کنگر? ملّی عراق به رهبری احمد چلبی) حال ممکن است موضع تأثیرگذاری در جامع? عراق از سوی فردی مستقل امّا سرشناس گرفته شده باشد. از آنجا که تاریخ معاصر عراق نشان دهند? جایگاه مستحکم مراجع و رهبران دینی می‌باشد ما از انتخاب یک مفهومی با عنوان “جریان حوزه و مرجعیّت” (همچون حوزه نجف و آیت الله العظمی سیستانی دامت برکاته ، حوزه کربلا و آیت الله العظمی شیرازی دامت برکاته و حوزه سامرّا و مراجع تأثیرگذار بر روند بهبود وضعیت اجتماعی- سیاسی نه تنها شیعیان عراق بلکه اقلیّت‌های ساکن در این کشور) خودداری نموده‌ایم؛ در همین حال قابل ذکر است که اکثر جریان‌های شیعی موجود در عراق معاصر هویّت و موجودیت خود را با مرجعیّت و حوزه گره‌خورده می‌دانند. لذا ما یکی از متغییرهای منتخب جهت مطالع? جریان‌های عمده شیعی در عراق معاصر را با عنوان “تعامل با حوزه و مرجعیت دینی” انتخاب نمود‌ه‌ایم. در ادامه به این پرداخته می‏شود که جریان اهل تشیّع در عراق مانند جریان اهل سنّت یکدست نیست، بلکه خود دارای اختلافات و دسته‎بندی‎های درونی می‎باشد که نگارنده آن را در قالب دو جریان : ۱) اسلام‌گرایان شیعی ۲) سکولار-لیبرال شیعی، در فصل آتی مورد بررسی قرار می‎دهد.
فصل سوّم: جریان‌های عمد? شیعی در عراق معاصر
جریانهای عمده شیعی چه جایگاهی در عرصه سیاسی عراق پس از صدام دارند؟ برای پاسخ به این سئوال ضروری‌ است به سئوالات مقدماتی‌تری پاسخ داد؛ از جمله اینکه این جریان‌ها در دور? پس از صدام، با توجه به شرایط و تحوّلات سیاسی-اجتماعی جدی در این کشور، برای کسب جایگاه مناسب خود در عراق جدید به چه اقداماتی دست زدهاند؟ نقاط اشتراک و اختلاف جریان‌های مذکور کجاست؟ و نهایتاً این بخش را با بررسی واکنش جامعه عراقی در برابر حرکتها و اقدامات شیعیان عراق برای رسیدن به حقوق پایمال شده خود به انتها خواهیم رساند.
پیش از ورورد به بررسی جریان‌های اسلام‌گرای شیعه در عراق چند نکته را اشاره خواهیم نمود:
۱. این جریانها با تمسّک به مؤلفه‌های مذهبی آموزه‌های دینی همچون: تقیّه، جهاد، ولایت، انتظار، مهدویت و… موتور محرک? پویایی جامعه را در زمان‌های مختلف با جهت‌گیری‌های متفاوت به تحرک واداشته‌اند آنچنان که پژوهشگران خارجی معتقدند: “مذهب تشیع به سبب پیام بنیادین خود (مهدویت) قادر است در دراز مدت یک نیروی انفجاری عظیم در دل خود حمل کند.”۲۳۰
۲. جریان‌های عمده شیعی از جمله فراگیرترین و مؤثرترین حرکت‌های مردمی هستند که در جوامع اسلامی۲۳۱ باعث تحرک و پویایی آن جامعه گشته‌اند.
۳. وجود مرجعیت و پویایی اجتهاد دینی در بستر سازمان روحانیت شیعه در طول تاریخ تشیع کارکرد ویژه‌ای را برای جامع? شیعی داشته است. لذا ارتباط تنگاتنگ جریان‌های فعال و مؤثر شیعی عراق با حوزه علمیه عموماً، و مرجعیت دینی خصوصاً حاکمان خودکامه عراق را در دوران‌ها مختلف و بالاخص حزب حاکم بعث را به چالشی جدی کشاندند و امروزه نیز نقش مسلطی را در سپهر سیاسی- اجتماعی عراق ایفا می‌نمایند.
۴. جریان‌های اسلام‌گرای شیعه همواره اسلام را در مرکز ثقل خود قرار داده و مجموعه‌ای از اهداف را برای خود ترسیم نموده‌اند که بتوان بوسیله آن اهداف، یک سیاست‌گذاری اسلامی مشوق تلاش جهت ساختن جامعه‌ای ایده آل، مطابق با اصول اسلامی را پی‌افکنند. لذا بازسازی جامعه را مبتنی بر ذهنیت اسلامی شروع کرده‌اند.
بخش اوّل: جریان‌های اسلام‌گرای شیعی عراق پس از صدام
ظهور جریان‌های شیعی اسلام‎گرا ویژگی عمد? توسعه سیاسی و اجتماعی عراق بود. پس از کودتای عبدالکریم قاسم و روی کار آمدن حزب بعث در سال ۱۳۷۸ ه.ق/۱۹۵۸م فضای سیاسی نسبتاً باز و پرتحرّکی در عراق پدید آمد و جریان‌های دین‌ناگرای ناسیونالیستی و سوسیالیستی و کمونیستی عربی در قالب امواج توفند? فراگیری، جوانان مسلمان و شیعه عراقی را در خود جذب می‌کرد۲۳۲؛ همچنین “سرکوب سازمان یافت? شیعیان و اعمال تبعیض‌های آشکار، باعث نوزایی در اندیش? سیاسی و حوز? تفکر در بطن جریان‌های شیعی موجود و به خصوص حوزه‌های علمیه در عراق شد”۲۳۳. در چنین فضایی بود که اولیّن تشکل روحانی عراقی با عنوان “جماعه العلماء” به رهبری شیخ مرتضی آل‌یاسین در سال ۱۹۵۹م، به منظور مبارزه با جریان‌های فوق‌الذکر پدید آمد و به انتشار مجلّاتی۲۳۴ در این زمینه همت گمارد۲۳۵. منابع کشمکش تفکر شیع? سیاسی با رژیم بعث همچون: سکولار بودن رژیم، تنزل پیدا کردن اسلام به یک نظام اخلاقی درجه دوم، تنزل نقش روحانیان شیعه باعث شکل‌گیری جریان

مطلب مرتبط :   مقاله رایگان دربارهاستان هرمزگان

دیدگاهتان را بنویسید